mathronic
SahadaHaberleşme Haber: Eki 2025Teyit: 4 Eki 2026

GPS kesilirse drone yolunu nasıl bulur?

Açılan fikir: konum bulma · zayıf sinyal

Bir drone'un GPS'ini susturmak için yakında çalışan küçük bir verici yeter. Ona karşı korunmanın bilinen yolları ise ya ağır ya pahalıdır, ya da drone'u zamanla yolundan saptırır. 2025'te Ukrayna'da incelenen bazı Rus drone'larının içinden bu soruya daha ucuz bir cevabın parçaları çıktı.

Bu sayfada bir drone'un yerini kendin bulacaksın. Sonunda kırılganlığın asıl nereden geldiğini, ucuz çözümün neden ucuz olduğunu ve fonksiyonlar konusundaki bir grafik kaydırmanın sahada ne iş gördüğünü götüreceksin.

Haber

Ne oldu?

Sorun

Görünen sorun, asıl sorun

Küçük bir verici bir drone'u neden bu kadar kolay susturuyor? GPS uyduları yaklaşık 20.200 km yukarıdan yayın yapar ve sinyal yere çok zayıf ulaşır. GPS'in resmî arayüz belgesi, yere ulaşan en düşük gücü −158,5 dBW olarak verir (dBW, gücü 1 watt'a göre ölçen logaritmik bir birimdir); bu birimin kaç watt ettiğini aşağıdaki kutuda kendin hesaplayabilirsin. ABD havacılık otoritesi de bu sinyallerin son derece zayıf olduğunu ve kolayca bastırıldığını söylüyor. Aynı frekansta gürültü yayan küçük bir karıştırıcı (İngilizcesi jammer) yakında olduğu için, uzaktaki uydunun sinyalini kendi gürültüsüyle örter.

Ayrıntı: −158,5 dBW kaç watt eder?

dBW gücü 1 watt'a göre logaritmik ölçer: her −10 dB, gücün onda birine inmesi demektir. Formülle yazarsak güç P = 10dBW/10 W olur. Önce kendin hesapla, sonra cevabı aç.

Cevap

10−15,85 yaklaşık 1,4 × 10⁻¹⁶ W eder; virgülden sonra on beş sıfır gelir.

Görünen sorun sinyalin zayıflığıdır, ama sinyali yayan uydu 20.200 km uzakta ve senin elinde değil. Sinyali güçlendiremiyorsan sorulacak soru başkadır: drone neden bu kadar kırılgan? Çünkü konumunu tek bir dış kaynaktan öğreniyor; o kaynak kesilince yerini bilemiyor.

Bir soru

Yükleniyor…

Seçenekler

Üç çözüm, üç bedel

Üç seçenek de gerçekten kullanılan çözümlerdir; mühendis onları aynı ölçütlerle tartar: ne kazandırıyor, ne kaybettiriyor.

SeçenekKazançBedel
A · Akıllı antenBirkaç anten elemanı, karıştırıcının geldiği yönde bir "sağır nokta" oluşturur; küçük bir model aynı anda en çok üç karıştırıcıyı bastırır.Türk bir üreticinin küçük modeli bile elektronik kutusu ve anteniyle yaklaşık 290–620 g tutar ve en çok 12 W çeker. Drone hâlâ dışarıdan gelen sinyale muhtaçtır.
B · Fiber kabloKablodaki ışığı uzaktan bozacak bir yayın yoktur; karıştırma işe yaramaz.Ukraynalı bir girişimciye göre kablo 500 dolardan başlar ve birçok durumda drone'un kendisinden pahalıdır; ağırlığı taşınacak yükten götürür ve menzili kablonun boyuyla sınırlıdır.
C · Ezbere uçmakDrone dışarıya hiç muhtaç değildir; hesapla gitmek ucuzdur ve karıştırılamaz.Her ölçümün küçük hatası uçuş boyunca birikir. Bir saat sonra ne kadar uzaklaştığını aşağıdaki kutuda hesapla.
Ayrıntı: küçük bir yön hatası bir saat sonra nereye varır?

C'deki yönteme ataletsel seyir denir. Drone ivmesini ölçer ve ondan hızını çıkarır; dönüşünü ölçer ve ondan yönünü çıkarır. Deneyde Ukrayna istihbaratının bu tür drone için verdiği hızı kullanıyoruz: saatte 60 km. Yön ölçümünde küçük, sabit bir hata olsun.

Alınan yol: 30,0 kmYandan sapma: 524 m

Süreyi iki katına çıkar; sapmaya ne oluyor? Bu deney bilerek en zararsız hatayı, yöndeki sabit bir hatayı gösteriyor. Gerçek bir ataletsel seyir sisteminde ivmedeki küçük bir hata önce hızı, hız da yolu bozar; iki kez biriktiği için (bu birikmeyle ileride integral adıyla tanışacaksın) sapma kabaca zamanın karesiyle, hatta daha hızlı büyür. Cambridge Üniversitesi'nin bir raporunda ucuz bir ölçerle yapılan durağan denemede konum, bir dakikada yüz metreyi aşan bir kayma göstermiş.

Burada bir çıkmaz var: sinyali korumaya çalıştıkça drone ağırlaşıp pahalılaşıyor, sinyalden vazgeçince de hata birikiyor. A ve B'nin ortak eksiği de görünüyor: ikisi de drone'u aynı dış kaynağa bağlı bırakıyor.

Sorun: Kırılganlık sinyalin yalnız zayıflığından değil, tek bir dış kaynağa bağımlı olmaktan gelir.

Çözümün mantığı

Soruyu değiştirmek

Çıkış yolu, sorudaki gizli varsayımı görmektir.

Herkesin sorduğu soruYeniden kurulan soru
GPS sinyalini karıştırmaya karşı nasıl korurum?Drone'un kendi ölçebildiği, önceden kaydedilebilen ve kimsenin bozamadığı bir başvuru var mı?
Gizli varsayım: biriken hatayı düzeltecek kesin bilgi ancak dışarıdan, bir yayından gelir.Bu varsayım kalkınca düzeltmeyi drone'un kendi ölçtüğünden aramak mümkün olur.

Böyle bir bilgi var; o da drone'un altındaki toprağın şeklidir. Uzmana göre Mayıs'ta incelenen drone'un altında bir lazer mesafe ölçer var ve drone yolunu bir yükseklik haritasına bakarak buluyor. Bu yönteme harita eşleştirme denir. Drone'un belleğindeki yükseklik haritasında her noktada toprağın deniz seviyesinden ne kadar yüksekte olduğu yazılıdır.

Haritayla karşılaştırmak için drone'un altındaki toprağın yüksekliğini bilmesi gerekir; bunu iki ölçümden çıkarır. Birincisi drone'un kendi yüksekliğidir; bu tür sistemler onu genellikle, uçaklardaki altimetre gibi, hava basıncından ölçer. İkincisi altındaki yere uzaklıktır; onu lazer ölçer. Birinden ötekini çıkarınca altındaki toprağın yüksekliği bulunur: drone deniz seviyesinden 400 m yukarıda, lazer yere 250 m ölçüyorsa altındaki toprak 150 m'dedir. Drone ilerledikçe bu sayı değişir: tepenin üstünde büyür, vadide küçülür. Birkaç kilometre sonra drone'un elinde bir sayı dizisi olur; bu dizi, geçtiği yerin tepe-çukur sırasıdır ve mühendisler ona yükseklik profili der.

Bu dizi, arazinin parmak izidir. Parmak izinde tek bir çizgi kimseyi tanıtmaz; insanı tanıtan, çizgilerin sırası ve dizilişidir. Olay yerinde bulunan yarım bir izi kayıttaki tam izin üstüne koyar, kaydırır ve çizgilerin en iyi örtüştüğü yeri ararsın. Drone da ölçtüğü kısa sırayı uzun haritanın üstünde kaydırır. Sıranın haritayla en iyi örtüştüğü yer, drone'un bulunduğu yerdir.

Bu çözüm C seçeneğindeki ezbere uçmayı atmaz, tamamlar. Ezbere hesap kaba ama hiç durmaz; haritadaki eşleşme çok daha kesindir ama ancak drone birkaç kilometrelik bir sıra topladığında gelir. Hesap, eşleşmenin nerede aranacağını söyler; drone haritanın hepsini taramaz, "aşağı yukarı buradayım" noktasının çevresine bakar. Eşleşme de hesabın biriken hatasını geri çeker.

Ucuzluğun sebebi de buradadır. Haritayı hazırlamak pahalı bir iştir, ama uçuştan önce, yerde yapılır; uçuşta yalnız küçük bir bilgisayar ve ölçüm aletleri çalışır.

SeçenekKazançBedel
C + harita eşleştirmeDışarıdan sinyal gerekmez; hesabın biriken hatası her eşleşmede harita karesinin boyutuna iner.Dünyanın tamamı için 30 m çözünürlüklü yükseklik haritaları ücretsizdir. Bu işi yapabilecek avuç içi kadar bir yapay zekâ bilgisayarının 2022 liste fiyatı 199–299 dolardı ve 5–15 W çeker. Yöntem düz, tekrarlayan ve değişmiş arazide yanılır.
Ayrıntı: fikir ne kadar eski, neden fotoğraf değil de yükseklik?

Fikir yeni değildir, seyir füzelerinde 1970'lerden beri kullanılır. Yeni olan, onu küçük bir drone'a sığdıracak kadar ucuzlayan parçalardır.

Yükseklik haritası her noktaya tek bir sayı yazar. 100 × 100 km'lik bir alan 30 m'lik karelerle yaklaşık 11 milyon kare eder; kare başına 2 baytla bu yaklaşık 22 MB eder. Aynı karelerle renkli bir fotoğraf, kare başına 3 baytla yaklaşık 33 MB tutar; fark küçüktür. Asıl fark çözünürlükten gelir: görüntüyle eşleştirme ince ayrıntı ister ve metre başına bir pikselde aynı alan yaklaşık 30 GB tutar. Bu kaba hesabı biz yaptık; bir kaynaktan alınmadı.

Çözüm mantığı: En ucuz çözüm çoğu zaman kırılgan kaynağı korumaya çalışmak değil, zaten var olan ve bozulamayan bir bilgiyi kullanmaktır. Kaba ama hiç durmayan bir hesabı, kesin ama ara sıra gelen bir ölçümle düzeltirsin; pahalı işi yola çıkmadan önce yaparsın.

Yerini kendin bul

Peki tek bir ölçüm neden yetmesin? Kendin dene.

Yükseklik profilini haritada bul

Gri çizgi, bu deney için bilgisayarda üretilmiş bir arazinin yükseklik haritasından 24 km'lik bir kesittir; drone'un belleğindeki haritanın yerini tutar. Turuncu çizgi, drone'un uçuş doğrultusunda son 2,4 km'de ölçtüğü yükseklik profilidir; deneyde lazerin yaklaşık 3 m'lik bir ölçüm hatası yaptığı varsayıldı. Turuncu parçayı kaydır ve haritaya en iyi oturduğu yeri bul. Fark göstergesi, iki çizginin üst üste geldiği her noktada büyük yükseklikten küçüğünü çıkarır ve bu farkların ortalamasını yazar.

  1. "Ölçüm" düğmesine iki kez basıp tek noktaya getir (tek noktada drone yalnız tam altındaki toprağın yüksekliğini bilir) ve "Bütün yerleri dene, farkı çiz"e bas. Altta çıkan eğride kaç çukur var?
  2. Ölçümü tek doğrultuya getirip yeniden çiz. Çukurlara ne oldu?
  3. "Arazi" düğmesiyle sırtlara geç; burada tepeler her 4 km'de bir tekrarlıyor. Önce tek doğrultuyla, sonra üç doğrultuyla aynı uçuşu çiz.
  4. Ovada ne olduğuna bak.
Fark: –En küçük bulduğun: –

Deneyde ne yaptın? Matematikle, üç adımda

1. Harita bir fonksiyondur. Konuma x dersek, o konumdaki toprağın yüksekliği f(x) olur. Her konuma tek bir yükseklik düşer.

2. Tek ölçüm neden yetmez? Drone yalnız "altımdaki toprak 150 m'de" diyorsa, yapması gereken f(x) = 150 denklemini çözmektir. Ama bu fonksiyon bire bir değildir, yani her yükseklik tek bir konuma düşmez: aynı yükseklik birçok x'te çıkar. Denklemin birçok çözümü olduğu için tek ölçümden konuma geri dönülemez.

3. Sıra kaydırılır. Drone'un ölçtüğü kısa parçanın grafiğine g diyelim ve onu 0'dan 2,4 km'ye uzanan bir parça olarak düşünelim. Bir grafiği c kadar sağa kaydırmak g(x − c) ile yazılır; bunu fonksiyonlar konusundan hatırlarsın. Deneyde kaydırıcıyı oynatırken yaptığın buydu: parçayı haritanın üstünde c kadar kaydırdın.

4. Her kaydırmaya bir fark düşer. Her c için kaydırılmış parça ile harita arasındaki ortalama farkı hesaplarız. Gösterge tek bir kaydırmanın farkını yazıyordu; bütün kaydırmalar için yazınca her c'ye bir sayı düşer, yani yeni bir fonksiyon elde edilir: fark(c). "Bütün yerleri dene" düğmesinin çizdiği eğri bu fonksiyonun grafiğidir. Onu en küçük yapan c, ölçülen parçanın haritada başladığı yerdir. Drone ise parçanın ucundadır; yani haritada c'nin 2,4 km ilerisindedir.

Araç: Bir parçayı bütünün üstünde kaydırıp en iyi örtüştüğü yeri aramak, haberleşmede ve ölçmede pek çok yerde çalışan bir araçtır; GPS alıcısı da sinyali böyle bulur. Tek bir değer yetmez, sıra gerekir.

Nerede çalışmaz?

İzi silinen yerler

Ayrıntı: deneyde olmayan iki sınır
  • Su ve kumul: deniz düzdür, kumul da yer değiştirir; seyir füzeleri üzerine yazan bir uzmana göre yöntem bu yüzeylerde işe yaramaz.
  • Değişen yüzey: harita toprağı gösterir; lazer ise ağaca, mevsimlik kar örtüsüne ya da haritada olmayan yeni bir yapıya çarpabilir. O zaman toprak olduğundan yüksek görünür. Bu, parmağa sonradan çıkmış bir yara izine benzer; deneyde bu durum yok.
Ayrıntı: ne kadar kesin?

Daha çok doğrultuda ölçmek benzer yerleri ayırır, ama konumu milimetreye indirmez. Konumun ne kadar daralacağını iki kaba bilgi sınırlar. Birincisi haritanın kare boyudur: kare 30 m ise konum ancak karenin bir kesrine kadar daralır. İkincisi lazerin eğimidir; lazer tam aşağı bakmazsa başka bir noktayı ölçer: 250 m yükseklikte 1°'lik eğim ışını yerde yaklaşık 4,4 m kaydırır (250 × tan 1°).

Dürüst not: neyi biliyoruz, neyi bilmiyoruz?

  • Drone'la ilgili bilgiler savaşan tarafın kaynaklarından geliyor. Uzmanın Mayıs'ta anlattığı drone ile istihbaratın Haziran'da parça listesini yayımladığı drone aynı görünüyor, ama kaynaklar ikisini açıkça birbirine bağlamıyor.
  • Lazerin ağırlığını ve fiyatını, drone'da basınç ölçer olup olmadığını kaynaklar vermiyor; akıllı antenin fiyatı da açık belgelerde yok.
  • Deneydeki arazi bilgisayarda üretildi. Deney yalnız drone'un ileri-geri konumunu arıyor; yana kayması, baktığı yön ve kendi uçuş yüksekliği tam biliniyor sayıldı. Üç doğrultulu ölçüm deneyin varsayımıdır; haberdeki drone'da tek, aşağı bakan bir lazer var.

Senin alanında

Aynı araç, başka yerlerde

Deneyde yaptığın kaydırıp örtüştürme, derslerde korelasyon diye karşına çıkar. Deneyde farkı ölçtün ve en iyi yer bir çukurdu; korelasyon benzerliği ölçer ve onda en iyi yer bir tepedir. İkisi aynı aramanın iki yüzüdür ve haberleşme ile ölçme mühendisliğinin pek çok yerinde çalışır. Peki GPS'in kendisi de bu araçla çalışıyorsa, karıştırıcı onu nasıl yeniyor?

Ayrıntı: aynı fikrin üç örneği daha
  • Radar. Radar, gönderdiği darbeyi geri dönen yankının üstünde adım adım kaydırarak karşılaştırır. En iyi örtüştüğü an yankının ne kadar gecikmeyle döndüğünü, bu gecikme de hedefin uzaklığını verir. Bu karşılaştırmayı yapan düzene derslerde uyumlu süzgeç (eşleşmiş süzgeç) denir.
  • Müzik tanıma. Şarkı tanıyan uygulamalar aynı fikri kullanır, ama eğrileri doğrudan karşılaştırmaz; kısa parçanın ayırt edici noktalarını veri tabanıyla eşleştirir ve eşleşmelerin hangi zaman kaymasında yığıldığına bakar.
  • Sürücüsüz araç. 2007'de bir araştırma aracı kendini önceden hazırlanmış bir haritaya yaklaşık 10 cm doğrulukla yerleştirdi; bunu GPS'in zayıf olduğu yerlerde de yaptı. Eşleştirdiği şey yükseklik değil, yol yüzeyinin lazer altındaki parlaklığıdır.

Çözümün mantığı da yalnız drone'a ait değildir. Bir çizgi izleyen robot yaptığını düşün: tekerleklerin dönüşünü sayarak yürüttüğün hesap kayar. Zemine düzensiz aralıklı işaretler koyup (düzenli aralıklar sırtlardaki gibi birbirine karışır) sensörün okuduğu sırayı kayıtlı diziyle karşılaştırırsan hatayı arada bir sıfırlarsın; tekerlek hesabı da aramayı yakın bir pencereye daraltır. Kendi işinde de aynı soruyu sorabilirsin: tek bir kaynağa bağımlı olduğum bir bilgi var mı, o kaynak susarsa elimde bozulmayan ne kalır?

Habere dönüş

GPS karıştırma artık etkisiz mi?

Şimdi Mayıs'ta incelenen drone'a dönelim: bir karıştırıcı onu durdurabilir mi? Uzmana göre bu drone tepe-çukur sırasını kayıtlı haritada arıyor; bir karıştırıcı ya da uydu sinyalini taklit eden sahte bir yayın toprağın şeklini ne gizleyebilir ne de değiştirebilir. Yine de bu sayfanın çıktığı LinkedIn paylaşımındaki gibi "jamming artık etkisiz" demek fazla olur. Drone, "Nerede çalışmaz?"da gördüğün arazilerde yanılabilir ve GPS'e dayanan parçaları hâlâ kolay bozulur. Harita eşleştirme karıştırmayı aşmanın bir yoludur, onu tümden boşa çıkarmaz.

Ayrıntı: hangi drone, hangi parça?

Ukrayna istihbaratının Haziran'da yayımladığı parça listesinde aynı türden drone'da bir GPS alıcısı ve cep telefonu bağlantısı da görünüyor; bunlara dayanan işler kolay bozulur. BBC'nin Ekim'de anlattığı, hiç sinyal kullanmayan drone'un nasıl yön bulduğunu ise haber söylemiyor.

Ayrıntı: diskteki 100 GB ne olabilir?

Uzman bu verinin yön bulmak için kullanıldığını söylüyor, ama harita mı fotoğraf mı olduğunu açmıyor. Yukarıdaki hesaba göre 100 × 100 km'lik bir yükseklik haritası yaklaşık 22 MB tuttuğu için 100 GB yalnız bir yükseklik haritası için fazladır; diskte fotoğraf da olabilir. Ukrayna istihbaratı da drone'un kameranın gördüğünü kayıtlı fotoğraflarla karşılaştırdığını "muhtemelen" diyerek söylüyor.

Ayrıntı: bu sayfanın çıktığı LinkedIn paylaşımında ne düzeltildi?

Sayfa 13 Ekim 2025 tarihli bir LinkedIn paylaşımından doğdu. Asıl kaynaklara dönünce şunlar düzeltildi; eski metin LinkedIn'de duruyor.

PaylaşımdaAsıl kaynakta
Jamming artık etkisizDrone'da GPS alıcısı ve cep telefonu ağı bağlantısı da bulunuyor; yöntemin sınırları var.
Kamera haritayla eşleştiriyor (kesin)Uzman kamerayı da sayıyor, ama haritaya göre yön bulmayı lazere bağlıyor; istihbarat kamerayla eşleştirmeyi yalnız "muhtemelen" diyerek söylüyor.
IEEE Spectrum: fiber 500+ dolar; yapay zekâ ucuz ve hafifFiber cümlesi derginin değil, bir girişimcinin sözüdür. İkinci cümle yazıda yok.
"Tek operatör 5–10 drone"Uzman 2–6 drone'luk bir sürüden söz ediyor; "tek operatör 5–10" sayısına kaynak bulunamadı.
"SLAM algoritması"SLAM adı verilen yöntem haritayı uçarken kurar. Burada harita önceden yüklüdür; doğru ad harita eşleştirmedir.
"Saniyede 30 kare", "49.8°N", "milisaniyede"Bunlar anlatımı canlandırmak için konmuştu; ölçülmüş veri değiller.

Son söz

Güvercin tek bir bilgiye dayanmıyor

Tek bir bilgiye dayanmamayı güvercin de biliyor: güneş görünürken yönünü güneşten, gökyüzü kapalıyken yerin manyetik alanından alıyor. Bir deneyde sırtına mıknatıs takılan deneyimli güvercinler yalnız kapalı havada sık sık yön kaybetti; manyetik alanı hangi organlarıyla algıladıkları ise hâlâ tartışılıyor. Mıknatıs güvercin için bir karıştırıcı gibidir, ama güneş göründüğü sürece işe yaramaz; güvercin bozulmayan öteki bilgisine geçer.

Götürdüklerin

Üç cümlede

Kendi cümlen

Kaldırılan varsayım neydi?

Bu sayfadaki çözüm, bir varsayımı kaldırınca açıldı. O varsayımı tek cümleyle yaz. Sonra kendi işinde tek bir kaynağa bağımlı olduğun bir bilgiyi düşün: o kaynak susarsa onu hangi bozulmayan bilgiyle yedeklerdin?

Kaynaklar

Bu sayfa haberi Ekim 2025'teki hâliyle anlatıyor; sonraki gelişmelere bakılmadı. Kaynakların sınırları "Dürüst not" kutusundadır.

  1. S. Beskrestnov, Telegram, 25.02.2025 ve 05.05.2025 (taraf kaynağı, Ukraynaca). t.me/5018 · t.me/5509
  2. Ukrayna Savunma İstihbaratı (GUR), V2U bileşen sayfası ve duyurusu, 09.06.2025 (taraf kaynağı). gur.gov.ua · t.me
  3. A. Abdurasulov, “The new AI arms race changing the war in Ukraine”, BBC News, 10.10.2025. bbc.com
  4. GPS, uzay kesimi (yörünge yüksekliği). gps.gov
  5. GPS arayüz belgesi IS-GPS-200G, Tablo 3-Va. archive.gps.gov
  6. C. Clausnitzer, “GPS/GNSS Jamming/Spoofing”, FAA, 24.04.2024. faa.gov
  7. M. Jones, “Anti-jam technology: demystifying the CRPA”, GPS World, 12.04.2017. gpsworld.com
  8. TUALCOM, TUALAJ 4200 MINI ürün sayfası (üretici belgesi). tualcom.com
  9. T. Pultarova, “How Ukraine's Killer Drones Are Beating Russian Jamming”, IEEE Spectrum, 02.06.2025. spectrum.ieee.org
  10. USGS EROS, SRTM 1 arc-second (30 m). usgs.gov
  11. Copernicus DEM GLO-30. dataspace.copernicus.eu
  12. NVIDIA, “Solving Entry-Level Edge AI Challenges with NVIDIA Jetson Orin Nano”, 21.09.2022. nvidia.com
  13. C. Kopp, “Cruise missile guidance”, Defence Today, Haziran 2009 (ikincil kaynak). ausairpower.net
  14. O. J. Woodman, “An introduction to inertial navigation”, University of Cambridge, UCAM-CL-TR-696, 2007. cam.ac.uk
  15. ESA Navipedia, “Baseband Processing”. esa.int
  16. R. O'Donnell, “Introduction to Radar Systems: Detection of Targets in Noise and Pulse Compression Techniques”, Ders 5, MIT Lincoln Laboratory, 2002. ll.mit.edu
  17. A. Wang, “An Industrial-Strength Audio Search Algorithm”, 2003. columbia.edu
  18. J. Levinson, M. Montemerlo, S. Thrun, “Map-Based Precision Vehicle Localization in Urban Environments”, RSS 2007. roboticsproceedings.org
  19. W. T. Keeton, “Magnets interfere with pigeon homing”, PNAS 68(1), 1971. doi.org
  20. M. Lisowski vd., “Homing pigeon navigation relies on superparamagnetic macrophages under overcast conditions”, Science 392, 2026. doi.org
  21. C. D. Treiber vd., “Clusters of iron-rich cells in the upper beak of pigeons are macrophages not magnetosensitive neurons”, Nature 484, 2012. doi.org